Columbi-egg og strekar som opner sjela

Eg likar å skrive og eg likar å teikne. Slik har det vore heile livet. Då eg var barn måtte mor mi tvinge meg ut og leike, eg hadde store vanskar med å rive meg laus. Og eg likar å lese, og å sjå på ting andre har teikna. Noko av det beste i verda er illustrerte barnebøker. Altså dei som verkeleg er gode. Men kva er det eigentleg eg likar?

Nokre bøker og nokre teikningar får meg til å tenke: Dette kunne eg gjort. Ikkje fordi det er sant, eg kunne sikkert ikkje det. Men dei har den kvaliteten ved seg at eg trur det. Som om eg gjenkjenner dei første gong eg leser eller ser dei. Som om dei er henta frå ein del av hjernen min som eg berre ikkje har brukt enno. Som om historia er mi eiga, streken er min.
Dei er columbi-egg.
Eg husker då far min spurte meg som barn: Kan du få eit egg til å stå på høgkant? Og det kunne eg jo ikkje, så han kakka det lett i bordet, så det sto støtt på den krakelerte flata på enden. “Eit columbi-egg” forklarte han. “Det får deg til å tenke at det der kunne eg og gjort. Men du kunne jo ikkje det. Eg spurte deg jo.”
Columbi-bøkene er gode, men ikkje favorittane mine. Eg les dei og gjenkjenner og kjenner samstundes på ein slags uro, ei kjensle av å sjå ein film eg har sett før – og så kjem trongen til å skifte kanal, sjekke om det går noko eg ikkje har sett på ein annan.
Columbi-bøkene hamnar ofte på nattbordet mitt fordi andre likar dei. Eg får dei varmt anbefalt, utlånt, tildelt. Eg les dei og undervegs kan eg godt gløyme meg sjølv og uroen ei stund, men når eg lukker boka etter siste side har eg ingen sorg. Berre ei kjensle av at eg burde skrive noko.
Columbi-teikningar gjer det same. Eg står ikkje og synker inn bileta på veggane om det er ein Columbi-kunstnar. Eg går kjapt gjennom galleriet og køyrer rett ut på Panduro.

Nokre bøker og nokre teikningar får meg til å tenke: Eg kunne ønske eg kunne lage noko sånt.
Dei er favorittane mine.
Eg føler eg sit med eit underverk foran meg, noko min eigen briljante hjerne aldri ville kunne laga om eg blei hundrede år og reiste og leste og lærte og arbeidde kvart sekund eg hadde att.
Ikkje fordi eg ikkje kunne kopiert dei. Streken og orda er ofte enkle.
Men eg kunne ikkje skapt dei.
Eg har nevnt Tigana. Ei bok eg ikkje kunne skrive. Ei bok som etterlot meg sår og i ave. Kan hende gjer den ikkje slik med andre. Men den sit i meg framleis.
Ein teiknar som gjer det same med meg, er Thore Hansen. Då eg var barn kjøpte me Norsk Mad, og eg bladde gjennom for å finne hansen sine teikningar. Dei var innimellom der. Einslege menn med store hender som hamna på feil planet og kom i snakk med fabeldyr. Satyrene. Kvalar som flyt sakte forbi i bakgrunnen med byar på ryggen. Eg kan drukne i strekane hans. Dei er ikkje mine, strekane hans var ingen stad i meg før han teikna dei. Likevel følger dei saumane i sjela mi og løsner stinga.

Eg er ikkje litteraturvitar eller kunstvitar. Eg har ikkje noko språk for dette. Eg ser at det er hos meg denne skilnaden oppstår, ikkje i sjølve verket. Eg kan ikkje peike og forklare kvifor bøker og teikningar hamnar i desse to kategoriane.
Svært mange bøker og bilete hamnar jo ikkje i nokre av desse kategoriane i det heile.
Det meste eg les eller ser er ikkje så bra.

Det undrar meg at mykje av det som verkeleg er god litteratur og gode bilete skal gje meg ei slik kjensle av at det er innan rekkevidde på eit vis.
Medan annan litteratur og andre teikningar skal opne sjela mi.